شرح کوتاهی بر «قهرمان هزارچهره» ـ جوزف کمبل
قهرمان هزارچهره» (The Hero with a Thousand Faces) اثر جوزف کمبل، اسطورهشناس آمریکایی، نخستینبار در سال ۱۹۴۹ منتشر شد. کمبل در این کتاب اسطورهها و افسانههای فرهنگهای گوناگون را با یکدیگر مقایسه میکند و به الگویی مشترک در بسیاری از روایتهای قهرمانانه میرسد که آن را «تکاسطوره» (Monomyth) مینامد.
از نظر کمبل، قهرمان معمولاً سفری را آغاز میکند که سه مرحلهٔ کلی دارد:
جدایی - (Departure) تشرف (Initiation) - بازگشت (Return)
قهرمان از جهان آشنای خود جدا میشود، وارد قلمروی ناشناخته میگردد، با آزمونها و بحرانهایی روبهرو میشود، به نوعی شناخت یا «موهبت» دست پیدا میکند و سرانجام ــ در شکل کامل الگو ــ به جهان نخستین بازمیگردد.
اهمیت کتاب فقط در ارائهٔ یک فرمول داستاننویسی نیست. کمبل این سفر را سفری روانشناختی و اسطورهای نیز میداند: قهرمان در واقع با ترسها، محدودیتها و بخشهای ناشناختهٔ وجود خودش مواجه میشود و پس از دگرگونی، دیگر همان انسان آغاز داستان نیست.
به همین دلیل، «قهرمان هزارچهره» هم کتابی دربارهٔ اسطورههاست و هم مطالعهای دربارهٔ ساختار تکرارشوندهٔ روایتهای انسانی؛ از اسطورههای باستانی و داستانهای مذهبی گرفته تا ادبیات و سینمای مدرن.
البته همهٔ داستانها الزاماً تمام ۱۷ مرحله را ندارند.
بخش اصلی | مرحله | نام مرحله فارسی / انگلیسی | معنای ساده |
۱. جدایی / Departure | ۱ | فراخوان ماجراجویی / Call to Adventure | قهرمان با مسئله، دعوت یا حادثهای روبهرو میشود که او را از زندگی عادی بیرون میکشد. |
۲ | امتناع از فراخوان / Refusal of the Call | قهرمان در برابر این دعوت مقاومت میکند؛ از ترس، تردید یا وابستگی به زندگی قبلی. | |
۳ | یاری فراطبیعی / Supernatural Aid | نیرویی راهنما، استاد، حامی یا ابزار ویژه به کمک قهرمان میآید. | |
۴ | عبور از آستانهٔ نخست / Crossing the First Threshold | قهرمان جهان آشنا را ترک میکند و وارد قلمرو ناشناخته میشود. | |
۵ | شکم نهنگ / Belly of the Whale | قهرمان بهطور نمادین از زندگی قبلی «میمیرد» و وارد مرحلهای عمیقتر از دگرگونی میشود. | |
۲. تشرف / Initiation | ۶ | جادهٔ آزمونها / Road of Trials | قهرمان با مجموعهای از موانع، دشمنان و آزمونها روبهرو میشود. |
۷ | ملاقات با الهه / Meeting with the Goddess | تجربهٔ عشق، کمال، وحدت یا مواجهه با وجهی نجاتبخش و آرمانی. | |
۸ | زن بهمثابهٔ وسوسهگر / Woman as the Temptress | قهرمان با وسوسهای مواجه میشود که میتواند او را از مسیرش منحرف کند. | |
۹ | کفاره با پدر / Atonement with the Father | قهرمان با قدرتی برتر ــ اغلب در قالب «پدر» ــ روبهرو میشود و باید ترس یا وابستگی خود را پشت سر بگذارد. | |
۱۰ | تقدس / استحاله / Apotheosis | قهرمان به بینش یا آگاهی تازهای دست پیدا میکند. | |
۱۱ | موهبت نهایی / The Ultimate Boon | قهرمان به چیزی که برای آن سفر کرده بود دست مییابد؛ «گنج»، دانش، قدرت یا رهایی. | |
۳. بازگشت / Return | ۱۲ | امتناع از بازگشت / Refusal of the Return | قهرمان نمیخواهد یا نمیتواند به جهان قبلی بازگردد. |
۱۳ | گریز جادویی / The Magic Flight | قهرمان با موهبت خود از جهان ناشناخته فرار میکند و ممکن است تحت تعقیب قرار بگیرد. | |
۱۴ | نجات از بیرون / Rescue from Without | نیرویی بیرونی به قهرمان کمک میکند تا بتواند بازگردد. | |
۱۵ | عبور از آستانهٔ بازگشت / The Crossing of the Return Threshold | قهرمان دوباره وارد جهان عادی میشود، اما اکنون دیگر همان آدم سابق نیست. | |
۱۶ | ارباب دو جهان / Master of the Two Worlds | قهرمان میتواند میان جهان عادی و تجربهٔ تازهای که کسب کرده تعادل برقرار کند. | |
۱۷ | آزادی برای زیستن / Freedom to Live | ترس و وابستگی گذشته برطرف شده و قهرمان میتواند آزادانه در اکنون زندگی کند. |
ساختار کلی
Departure → Initiation → Return
جدایی → تشرف → بازگشت
و به سادهترین شکل:
قهرمان از جهان آشنا خارج میشود - در جهان ناشناخته دگرگون میشود - با چیزی که به دست آورده بازمیگردد.