وبـنوش ( حسن ملائی شاعر )

تکرار به‌مثابۀ آفرینش تفاوت

تحلیل و بررسی شعر « در ساعت سگی که پارس می کرد» - سروده ی سعدی گل بیانی

نویسنده ی مقاله : حسن ملائی شاعر

در ساعت سگی که پارس می کرد

دیروز

بیسکویت ناهارم را با پپینو

سگ روبه موت هتل

قسمت کردم

برای تو پیامی فرستادم

همیشه می توان از تکرار هنر ساخت

امروز

در هتل را برای پپینو باز کردم

پشت در مانده بود

پارس می کرد

و صدایش در خاطره همه سگهای مرده میپیچید

پارس میکرد

و دستش میشلید و چشمش کور بود

پارس می کرد

و جز گزارش پارسش به چیزی میل نداشتم

پارس میکرد

و سگها در دستگیری صلاح عبدالسلام

جلیقه ضد گلوله داشتند

پارس میکرد

و تو عالی ترین نمونه طبیعت در فرهنگ بودی

پپینو پارس میکرد

فقط به خاطر پارس کردن

پارس میکرد

و بوی بهار نارنج

تا لحظه تشکیل مدیترانه میرفت

پپینو پارس میکرد

و توریستها در جست و جوی یک شادی کوچک بودند

پارس میکرد و زمین با بار سنگین رنج انسان

صرفاً لحظه ای فقیر از ابدیت بود

پپینو پارس میکرد

و شالیکاران ولایتم جز از رد چکمه هاشان

آن طرف تر نرفتند و رستگار بودند

پپینو پارس می کرد و از مرگش ترسیده بود

برای تو پیامی فرستادم

همیشه میتوان از تکرار هنر ساخت

فردا از اینجا خواهم رفت

پپینو به زودی خواهد مرد

گربه های آن شهر جهانگردان و صلاح عبدالسلام

با تغییراتی کوچک

به برنامه های خود ادامه خواهند داد

کنار تپه ای جعلی در صفحه ای معمولی از یک کتاب شعر

سایه های ما هر یک به راهی خواهند رفت

از میان انسانها برخواهم خاست

با استخوانهای زیبای مفلوک

و چشم خانه هایی که با لحظه گریستن آشنا بود

با شرافتی باخته

در محله ای کثیف

و بدنی که ذهنش را

روزمرگی مکیده بود

چکیده:

این مقاله به تحلیل شعری با درونمایه ای در سه بند ِ ( ‌اپیزود ) «دیروز، امروز، فردا» می‌پردازد؛ شعری که در محور خود تکرار را از دل روزمرگی و رنج بیرون می‌کشد و در جمله‌ی کلیدی «همیشه می‌توان از تکرار هنر ساخت» متجلی می‌کند.

با استناد به دیدگاه‌های فیلسوفانی چون کیرکگور ، نیچه، بلانشو، کامو، سنت ذن بودایی، پروست و به‌ویژه ژیل دلوز ، نشان داده می‌شود که تکرار در این شعر نه نشانه‌ای از ملال و انجماد، بلکه مکانیسمی برای آفرینش تفاوت و باززایی معنا است.

در پرتو فلسفۀ دلوز، تکرار شاعرانه‌ی «پپینو پارس می‌کرد» صرفاً بازگویی نیست، بلکه هر بار «رخدادی تازه» می‌سازد — جایی که زبان از بازنمایی می‌گذرد و به آفرینش می‌رسد.

مقدمه:

شعر، به‌ظاهر، روایتی ساده دارد:

دیروز، امروز، فردا — سه لحظه از زیست شاعر، در پیوندی با سگ بیمار هتلی به نام «پپینو».

اما ساختار درونی شعر، بر اساس تکرار استوار است:

تکرار جمله‌ها، پارس‌ها، کنش‌ها، و جمله‌ی محوری: «همیشه می‌توان از تکرار هنر ساخت.»

در این تکرارِ پیوسته، پرسش اصلی فلسفی پدید می‌آید:

آیا تکرار صرفاً بازگشت ملال‌آورِ امر یکسان است؟ یا چنان‌که فیلسوفانی چون دلوز و نیچه باور دارند، می‌تواند نیرویی خلاق برای زایش تفاوت باشد؟

بررسی و تحلیل شعر بر اساس سه بند ِ ( اپیزود ) اساسی شعر از شش نگاه و زاویه ی دید :

اپیزود دیروز :

در این بند کوتاه و آغازین، شاعر از یک عمل کوچک و ساده سخن می‌گوید:

« بیسکویت ناهارم را با پپینو سگ رو به موت هتل قسمت کردم / برای تو پیامی فرستادم / همیشه می‌توان از تکرار هنر ساخت »

اینجا تکرار هنوز آغازین، ناپخته و بی‌واسطه است؛ تجربه‌ی اولیه‌ی هم‌دلی و تقسیم، که در آن معنای هنر و ارتباط در ساده‌ترین شکل خود پدید می‌آید.

اپیزود امروز :

حالا اپیزود دوم یعنی «امروز» را بررسی می‌کنیم. این بند طولانی‌تر است که نشان‌دهنده‌ی پیچیدگی بیشتر تجربه، بازگشت و تکرار با جزئیات غنی‌تر است. جدول زیر تحلیل ۶ زاویه فلسفی را نشان می‌دهد:

تحلیل کلی اپیزود « امروز » :

• طولانی‌تر بودن بند، نشان‌دهنده‌ی عمق و پیچیدگی تجربه است: صحنه‌ها، پارس‌ها، خشونت و خاطرات همه در یک بافت پیوسته تکرار می‌شوند.
• امروز، مرحله‌ای است که تکرار عمل از ساده به پیچیده و از بالقوه به بالفعل می‌رسد.
• هر زاویه فلسفی - در نگاه و دل راوی شعر - اکنون فعال‌تر است: ایمان کیرکگوری، آری گفتن نیچه‌ای، شکست خلاق بلانشویی، مواجهه ی با پوچی کامویی، تمرین ذن و تولید تفاوت دلوزی همگی در متن حضور دارند.
• این اپیزود نشان می‌دهد که تکرار دیگر فقط عمل ساده نیست، بلکه در دل زندگی پیچیده و رنج‌ها، هنر و معنا آفریده می‌شود.

اپیزود فردا :

این بند کوتاه‌تر از امروز اما بلندتر از دیروز است و نشان‌دهنده‌ی پایان چرخه و نگاه به آینده و اثرگذاری تکرار است. جدول زیر تحلیل شش زاویه فلسفی را نشان می‌دهد:

تحلیل کلی اپیزود « فردا » :

• کوتاهی نسبی بند در مقایسه با «امروز» نشان‌دهنده‌ی جمع‌بندی و انتقال معنا به آینده است.
• فردا، نتیجه ی تکرار دیروز و امروز است: تکرار ساده تبدیل به تکرار پیچیده و خلاق شده و اکنون در مرحله‌ی آفرینش معنا در تغییر و پایان چرخه قرار دارد.
• هر زاویه فلسفی در این اپیزود نشان می‌دهد که تکرار نه پایان، بلکه پایه‌ای برای استمرار، تولید تفاوت و هنر است.

بنابراین می توان در یک جمع بندی کلی گقت :

۱. تکرار به‌مثابه ایمان (کیرکگور)

در «دیروز»، شاعر تکرار را آغاز می‌کند:

تقسیم بیسکویت با سگ، ارسال پیام، و امید به معنا در دل بی‌معنایی. کیرکگور این را تکرار آگاهانه می‌نامد: بازگشت به همان چیز با نگاهی تازه. شاعر، در بازگشت به عمل کوچک دیروز (بیسکویت دادن)، در پی ایمان به معناست — نه ایمان مذهبی، بلکه ایمان به امکان معنا در روزمرگی. تکرار اینجا «یادگیریِ دوباره‌ی بودن» است.

۲. تکرار به‌مثابه تأیید زندگی (نیچه)

در «امروز»، پارس‌های بی‌پایان پپینو و بازگشت مداوم‌شان، بازتاب ایدۀ «بازگشت جاودان» نیچه است. شاعر در برابر چرخه‌ی درد و مرگ نمی‌گریزد؛ بلکه می‌پذیرد و در همان پارس، زیبایی و معنا می‌جوید.

هر پارس، بازگشتی است به زندگی؛ هر تکرار، آری گفتن به هستی. در همین لحظه است که جمله‌ی کلیدی شعر معنا می‌یابد:

«همیشه می‌توان از تکرار هنر ساخت» — یعنی حتی در چرخه‌ی مرگ، می‌توان آری گفت.

۳. تکرار به‌مثابه شکستِ خلاق (موریس بلانشو و کامو)

پپینو که پارس می کند و شاعر که فقط «گزارش پارسش» را می‌خواهد، در واقع در چرخه‌ی شکست و بازنویسی گرفتارند.

همچون موریس بلانشوی نویسنده که هر بار می‌نویسد و به نظر شکست می‌خورد، اما در همان شکست «اثر» می‌زاید. و مثل سیزیفِ کامو، شاعر تکرار را می‌پذیرد و در بی‌ثمر بودنش معنا می‌سازد.

«پپینو پارس می‌کرد» — جمله‌ای که شکست را بدل به موسیقی می‌کند.

۴. تکرار به‌مثابه مراقبه (ذن بودایی)

در سطح زبانی، ریتم شعر به مانتراهای بودایی شباهت دارد : پارس، تکرار، بوی بهار نارنج، زمین، توریست‌ها…

مثل تمرین مراقبه، که در آن تکرار ِکنش‌ها ، آگاهی را بیدار می‌کند.

در هر پارس، شاعر لحظه‌ی اکنون را لمس می‌کند — نه در گذشته، نه در آینده.

تکرار، راهی است برای حضور در اکنون.

۵. تکرار به‌مثابه حافظه و باززایی ( مارسل پروست )

شاعر، در بخش «فردا»، تکرار را به خاطره بدل می‌کند.

پپینو می‌میرد، اما ردّ او در حافظه می‌ماند — درست مانند بازگشت طعم مادلن در پروست.

تکرار، زمان را بازسازی می‌کند و خاطره را به زیستن دوباره بدل می‌سازد.

۶. تکرار به‌مثابه تولید تفاوت (ژیل دلوز)

و اکنون، در نقطۀ اوج تحلیل دلوز می رسیم . در نگاه دلوز، تکرارِ حقیقی هرگز تکرارِ همان نیست. هر بار که تکرار می‌شود، تفاوتی در خود می‌زاید. در شعر، «پپینو پارس می‌کرد» بارها تکرار می‌شود — اما هیچ‌کدام «همان» پارس نیست.

هر تکرار، در بافتی تازه از معنا، زمان، و عاطفه قرار می‌گیرد:

* در ابتدا، پارس یعنی حیات.

* سپس، پارس یعنی ترس.

* بعد، پارس یعنی بازتاب صدای انسان در جهان سیاسی (صلاح عبدالسلام، جنگ، خشونت).

* و سرانجام، پارس یعنی «خودِ هنر»: صدا بدون معنا، ناب و خودبسنده.

اینجا، شعر دقیقاً همان چیزی را انجام می‌دهد که دلوز از آن سخن می‌گوید: تکرار، رخدادِ تفاوت است.

شاعر، با تکرار «پپینو پارس می‌کرد»، جهان را دوباره می‌سازد. تکرار، نه تقلید است و نه بازنمایی؛ بلکه خودِ تولید معناست.

شعر پپینو، با تکرار مداوم یک جمله و با حرکت از «دیروز» تا «فردا»، تکرار را از سطح مکانیکی به سطح وجودی و سپس زیباشناختی ارتقا می‌دهد.

در دلوزی‌ترین معنا، هر تکرار، رخدادِ تفاوت است — هر پارس، صدایی تازه از هستی.

بنابراین، جمله‌ی کلیدی شعر را می‌توان چنین بازنوشت:

«همیشه می‌توان از تکرار، تفاوت ساخت.» و این، تعریف دلوزیِ هنر است.

در انتهای شعر ، سطور به یادماندنی زیر را داریم که همچون یک موسیقی در تیتراژ پایان یک فیلم عمیق و فلسفی شنیده می شود :

کنار تپه ای جعلی در صفحه ای معمولی از یک کتاب شعر

سایه های ما هر یک به راهی خواهند رفت

از میان انسانها برخواهم خاست

با استخوانهای زیبای مفلوک

و چشم خانه هایی که با لحظه گریستن آشنا بود

با شرافتی باخته

در محله ای کثیف

و بدنی که ذهنش را

روزمرگی مکیده بود

شاید سرنوشت انسان چیزی جز این نباشد که از سایه‌ای برخیزد و در سایه‌ای دیگر فرو رود. ما در چرخه‌ای بی‌پایان از زیستن و فرسودن گرفتاریم؛ بدن‌هایی خسته که هنوز به جست‌وجوی معنا ادامه می‌دهند. روزمرگی ذهن ما را می‌بلعد، اما در همین بلعیده شدن، نشانه‌ای از بودن باقی می‌ماند.مرگ پپینو یادآور همان حقیقتی است که در سکوت هر تکرار حضور دارد: هیچ چیز نمی‌ماند، اما همه‌چیز بازمی‌گردد.من در این بازگشت، نه نجات را می‌جویم و نه رستگاری را، بلکه فهم را؛ فهمِ اینکه زیستن یعنی دیدن همان واقعه، اما با چشمی دیگر.هر رنج و هر شکست، بازتابی از کوشش ما برای معنا بخشیدن به بی‌معنایی است. و شاید هنر نیز چیزی جز همین آگاهی نباشد؛ آگاهی از تکرارِ بی‌انتها و کوشش برای تبدیل آن به معنا. در این معنا، تباهی پایان نیست، بلکه صورت دیگری از بودن است. ما در چرخه‌ی رنج و تکرار، نه نابود می‌شویم، بلکه پیوسته بازتعریف می‌گردیم. و شاید حقیقت نهایی در همین جمله نهفته باشد: حتی در تباهی نیز می‌توان از تکرار، هنر ساخت.