وبـنوش ( حسن ملائی شاعر )

معرفی رمان «انگشت‌ساز» (Fingersmith)؛ دنیای فریب، راز و عشق در انگلستان ویکتوریایی

بعضی داستان‌ها از همان ابتدا به ما می‌گویند که قرار است با چه چیزی روبه‌رو شویم؛ اما بعضی دیگر، درست زمانی که خیال می‌کنیم همه‌چیز را فهمیده‌ایم، زمین زیر پایمان را خالی می‌کنند. رمان «انگشت‌ساز» (Fingersmith) نوشتهٔ سارا واترز، از دستهٔ دوم است؛ داستانی که در آن فریب، هویت، حرص، میل و عشق چنان در هم تنیده‌اند که تشخیص حقیقت از دروغ، حتی برای خواننده‌ای که به نشانه‌ها توجه می‌کند، آسان نیست.

این رمان که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد، یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار سارا واترز است؛ نویسنده‌ای که با بازآفرینی فضای تاریک انگلستان ویکتوریایی و پرداختن به زندگی زنانی که در حاشیهٔ جامعه قرار گرفته‌اند، جایگاهی ویژه در ادبیات معاصر بریتانیا پیدا کرده است. کتاب در همان سال نامزد جایزهٔ بوکر شد و جایزهٔ ادبیات جنایی تاریخی الیس پیترز را نیز دریافت کرد.

The Booker Prizes+1

سارا واترز؛ نویسنده‌ای که به سراغ رازهای پنهان تاریخ می‌رود

سارا واترز (Sarah Waters) در سال ۱۹۶۶ در ولز به دنیا آمد. او از نویسندگانی است که گذشته را نه به شکل تصویری آرام و نوستالژیک، بلکه همچون جهانی پر از راز، سرکوب، نابرابری و میل‌های پنهان بازسازی می‌کنند.

واترز در آثارش اغلب به سراغ انگلستان دوران ویکتوریا می‌رود؛ جامعه‌ای که در ظاهر بر اخلاق، آداب‌ورسوم و نظم اجتماعی تأکید دارد، اما در لایه‌های زیرین آن، روابط پیچیدهٔ قدرت، ریاکاری، مناسبات طبقاتی و خواسته‌هایی جریان دارند که مجال آشکارشدن پیدا نمی‌کنند.

واترز پیش از آنکه به‌عنوان رمان‌نویس شناخته شود، پژوهشگر ادبیات بود و دربارهٔ بازنمایی همجنس‌گرایی در متون تاریخی پژوهش کرد. همین پیشینه در جهان داستانی او اهمیت دارد: شخصیت‌هایش صرفاً درگیر ماجراهای شخصی نیستند، بلکه باید در جامعه‌ای زندگی کنند که برای هویت، جنسیت، طبقه و رفتار اجتماعی مرزهای سختی تعیین کرده است.

از میان آثار شناخته‌شدهٔ او می‌توان به این کتاب‌ها اشاره کرد:

• Tipping the Velvet ۱۹۹۸
• Affinity ۱۹۹۹
• Fingersmith ۲۰۰۲
• The Night Watch ۲۰۰۶
• The Little Stranger ۲۰۰۹
• The Paying Guests ۲۰۱۴

آثار واترز جوایز و نامزدی‌های ادبی متعددی به دست آورده‌اند؛ او در سال ۲۰۱۹ نیز به‌دلیل خدماتش به ادبیات، نشان افتخار امپراتوری بریتانیا (OBE) را دریافت کرد.

«انگشت‌ساز»؛ داستانی که حقیقت را بارها از نو تعریف می‌کند

عنوان انگلیسی کتاب: Fingersmith

نویسنده: سارا واترز

سال انتشار: ۲۰۰۲

ژانر: رمان تاریخی، معمایی، جنایی و روان‌شناختی

محل وقوع داستان: لندن و حومهٔ انگلستان، در سال ۱۸۶۲

عنوان Fingersmith اصطلاحی قدیمی برای جیب‌بر یا کسی است که با مهارت انگشتانش جیب دیگران را خالی می‌کند؛ معنایی که با دنیای کلاهبرداران و سارقان خرده‌پای داستان ارتباط دارد.

داستان کتاب دربارهٔ چیست؟

داستان با زندگی سوزان ترینْدر، دختری یتیم آغاز می‌شود که از کودکی در خانهٔ خانم ساکسبی بزرگ شده است؛ زنی که خانه‌اش پناهگاه کودکانی بی‌سرپرست و گروهی از سارقان و جیب‌برهاست. سوزان در میان همین آدم‌ها رشد می‌کند و از همان ابتدا با دنیایی آشنا می‌شود که در آن فریب‌دادن دیگران راهی برای زنده‌ماندن است.

روزی مردی کلاهبردار و خوش‌ظاهر که در داستان با لقب «جنتلمن» شناخته می‌شود، نقشه‌ای وسوسه‌انگیز پیش پای سوزان می‌گذارد. او باید به‌عنوان خدمتکار شخصی وارد خانهٔ ماد لِیلی شود؛ دختری ثروتمند و یتیم که در عمارتی بزرگ و دورافتاده زندگی می‌کند. هدف این است که سوزان اعتماد ماد را به دست آورد و به اجرای نقشه‌ای برای تصاحب ثروتش کمک کند.

اما ورود سوزان به آن خانه، آغاز ماجرایی است که خیلی زود از یک کلاهبرداری ساده فراتر می‌رود. رابطهٔ میان این دو زن پیچیده‌تر می‌شود و آنچه در ابتدا روشن و قابل‌پیش‌بینی به نظر می‌رسید، کم‌کم معنای دیگری پیدا می‌کند.

واترز با مهارت، روایت را میان رازهای خانوادگی، فریب‌های حساب‌شده، تفاوت‌های طبقاتی و کشش عاطفی شخصیت‌ها پیش می‌برد. هر بار که تصور می‌کنیم حقیقت را کشف کرده‌ایم، اطلاعات تازه‌ای ظاهر می‌شود که برداشت قبلی ما را زیر سؤال می‌برد.

این کتاب را بهتر است بدون دانستن جزئیات پایانش خواند؛ زیرا یکی از مهم‌ترین لذت‌های آن، کشف تدریجی حقیقت و بازنگری در قضاوت‌هایی است که دربارهٔ شخصیت‌ها کرده‌ایم.

مضمون‌های اصلی رمان

۱. هویت و فریب

در این رمان، هویت چیزی ثابت و تغییرناپذیر نیست. شخصیت‌ها نقش‌هایی بازی می‌کنند، دیگران را فریب می‌دهند و گاهی خودشان نیز گرفتار تصویری می‌شوند که از خویش ساخته‌اند. خواننده هم ناچار است مدام دربارهٔ آنچه می‌بیند و می‌شنود تجدیدنظر کند.

۲. طبقهٔ اجتماعی و مناسبات قدرت

تفاوت میان خانهٔ محقر سارقان و عمارت اشرافی ماد، فقط تفاوت در ثروت نیست؛ این دو فضا نمایندهٔ دو جهان اجتماعی‌اند که قواعد، محدودیت‌ها و شیوه‌های اعمال قدرت متفاوتی دارند. بااین‌حال، رمان نشان می‌دهد که فساد و فریب به طبقه‌ای خاص تعلق ندارند.

۳. زنان، میل و محدودیت‌های اجتماعی

زنان داستان در جامعه‌ای زندگی می‌کنند که اختیار اقتصادی و اجتماعی محدودی برایشان قائل است. در چنین شرایطی، رابطه‌های عاطفی، انتخاب‌های شخصی و حتی تلاش برای شناخت خویشتن می‌توانند به شکل‌هایی از مقاومت در برابر نظم مسلط تبدیل شوند.

۴. عشق در جهانی که اعتماد در آن دشوار است

یکی از جذابیت‌های رمان این است که رابطهٔ عاطفی را از دنیای فریب جدا نمی‌کند. وقتی شخصیت‌ها برای رسیدن به خواسته‌هایشان دروغ می‌گویند و نقشه می‌کشند، اعتمادکردن به دیگری به مسئله‌ای پیچیده تبدیل می‌شود. در چنین جهانی، عشق می‌تواند هم راهی برای رهایی باشد و هم نقطه‌ضعفی خطرناک.

چه فیلم‌ها و مجموعه‌هایی از «انگشت‌ساز» اقتباس شده‌اند؟

دو اثر تصویری مهم با این رمان ارتباط دارند؛ یکی اقتباسی مستقیم برای تلویزیون بریتانیا و دیگری فیلمی کره‌ای که داستان را در بستری تاریخی و فرهنگی متفاوت بازآفرینی می‌کند.

مینی‌سریال بریتانیایی بی‌بی‌سی - 1. Fingersmith ۲۰۰۵

این مجموعه به کارگردانی ایسلینگ والش ساخته شد و اقتباسی از خود رمان است. الیین کسیدی در نقش ماد، سالی هاوکینز در نقش سوزان و ایملدا استنتون از بازیگران آن هستند.

مجموعه فضای انگلستان ویکتوریایی، روابط پیچیدهٔ شخصیت‌ها و ساختار معمایی داستان را حفظ می‌کند. اگر می‌خواهید کتاب را با اقتباسی نزدیک‌تر به فضای تاریخی و روایت اصلی آن مقایسه کنید، این اثر انتخاب مناسبی است.

فيلم The Handmaiden

ندیمه — فیلم محصول ۲۰۱۶ کرهٔ جنوبی

کارگردان: پارک چان-ووک.

بازیگران اصلی: کیم مین-هی، کیم ته-ری و ها جونگ-وو.

این فیلم از رمان Fingersmith الهام گرفته، اما یک بازسازی وفادار و کلمه‌به‌کلمه نیست. پارک چان-ووک ماجرا را از انگلستان ویکتوریایی به کره در دوران استعمار ژاپن منتقل می‌کند و در این بستر تازه، داستانی دربارهٔ فریب، سلطه، میل جنسی و رهایی می‌سازد.

فیلم با روایت چندلایه، طراحی صحنهٔ دقیق و تغییر زاویهٔ دید، تماشاگر را وادار می‌کند اتفاقاتی را که دیده است از نو تفسیر کند. رابطهٔ دو زن نیز در مرکز داستان قرار می‌گیرد و از خلال آن، قدرت و استقلال فردی به چالش کشیده می‌شود.

کتاب را بخوانیم یا فیلم را ببینیم؟

اگر به داستان‌هایی علاقه دارید که با هر فصل معنای تازه‌ای پیدا می‌کنند، «انگشت‌ساز» می‌تواند تجربه‌ای لذت‌بخش باشد. رمان فرصت بیشتری برای ورود به ذهن شخصیت‌ها و درک مناسبات اجتماعی انگلستان ویکتوریایی فراهم می‌کند؛ درحالی‌که «ندیمه» با زبان بصری، میزانسن و روایت سینمایی خود، همین مواد داستانی را در فضایی متفاوت بازآفرینی می‌کند.

این دو اثر را نباید صرفاً دو نسخه از یک داستان دانست. مقایسهٔ آن‌ها نشان می‌دهد چگونه یک روایت دربارهٔ هویت، فریب و میل می‌تواند با تغییر زمان و مکان، معنای اجتماعی و عاطفی تازه‌ای پیدا کند.

برای مطالعهٔ بیشتر، صفحهٔ اختصاصی کتاب در وب‌سایت رسمی نویسنده و پروندهٔ آن در وب‌سایت جایزهٔ بوکر منابع مناسبی هستند:

رمان انگشت‌ساز، داستان آدم‌هایی است که برای تغییر سرنوشتشان نقشه می‌کشند، اما در مسیری که برای فریب دیگران آغاز کرده‌اند، ناچار می‌شوند با حقیقت‌هایی دربارهٔ خودشان نیز روبه‌رو شوند. همین پیوند میان معما، روان‌شناسی شخصیت و نقد اجتماعی است که رمان را از یک داستان جنایی معمولی فراتر می‌برد.